Nauczyciel zapisuje na tablicy pytanie:

Czy w „Lalce” bohaterowie świadomie odgrywają role, czy raczej są jak lalki poruszane przez demiurga, czyli siłę, która steruje nimi z ukrycia?

Uczniowie przez minutę zapisują dwa przykłady: jednego bohatera, który odgrywa określoną rolę, oraz jednego bohatera, któremu jakaś rola została narzucona. Następnie nauczyciel zbiera odpowiedzi i zapisuje je na tablicy.

Nauczyciel mówi:
Dzisiaj sprawdzimy, dlaczego „Lalkę” można czytać jako powieść o świecie-teatrze. Nie chodzi tylko o to, że w utworze pojawiają się teatr oraz aktor Rossi. Chodzi o coś głębszego: całe społeczeństwo działa tu jak scena. Bohaterowie noszą kostiumy, pilnują gestów, odgrywają role klasowe, zabiegają o uznanie publiczności i często nie widzą, kto naprawdę pociąga za sznurki.

Przykłady:

• Izabela — odgrywa rolę arystokratki, chociaż jej świat opiera się na długu, pozorach i społecznej grze;
• Wokulski — próbuje wejść w rolę człowieka salonu, ale inni nadal widzą w nim przede wszystkim kupca;
• Rzecki — odgrywa rolę strażnika dawnego porządku, lecz sam pozostaje zależny od mitu Napoleona i widzi sens nie w wolności, a w pracy w sklepie;
• książę — odgrywa rolę patrioty i społecznika, ale jego działania często ograniczają się do salonowych gestów;
• Stawska — zostaje wepchnięta w rolę „podejrzanej kobiety”, choć jest niewinna;
• Szlangbaum — zostaje obsadzony w roli „obcego”, nawet wtedy, gdy próbuje się asymilować.

Nauczyciel wyjaśnia:

„Teatrum mundi” znaczy dosłownie „teatr świata”. To bardzo stary motyw kultury, w którym życie ludzkie zostaje przedstawione jako spektakl. Człowiek może być aktorem, czyli kimś, kto odgrywa przypisaną funkcję, ale może być też marionetką, czyli kimś poruszanym przez siły silniejsze od niego.

W „Lalce” ten motyw trzeba rozumieć przede wszystkim społecznie, psychologicznie i filozoficznie. To nie jest tylko myśl: „życie jest teatrem”. To raczej diagnoza: człowiekowi wydaje się, że wybiera samodzielnie, ale często działa według ról narzuconych przez klasę, pieniądze, wychowanie, konwenans, miłość, historię, literaturę i opinię publiczną.

Notatka do zeszytu:
„Teatrum mundi” w „Lalce” oznacza świat jako teatr społecznych ról i ukrytych mechanizmów. Bohaterowie grają role narzucone przez klasę, pieniądze, wychowanie, konwenans i uczucia. Jednocześnie wielu z nich przypomina marionetki, ponieważ nie rozumie sił, które kierują ich decyzjami.

Nauczyciel zapisuje na tablicy:
Kto pociąga za sznurki w „Lalce”?

• klasa społeczna — Izabela musi zachowywać się jak arystokratka, nawet gdy jej rodzina bankrutuje;
• pieniądze — Łęccy udają wielkość, choć są zależni od kapitału Wokulskiego;
• konwenans — bohaterowie pilnują zaproszeń, strojów, wizyt, ukłonów, plotek i opinii;
• miłość — Wokulski traci sprawczość, bo podporządkowuje życie wyobrażeniu o Izabeli;
• historia — Rzecki pozostaje pod wpływem mitu napoleońskiego;
• wychowanie — Izabela nie umie wyjść poza rolę salonowej damy;
• opinia społeczna — Stawska może zostać zniszczona przez plotkę i fałszywe oskarżenie;
• literatura — Wokulski patrzy na miłość przez romantyczne wzorce, a później oskarża poetów o zatrucie wyobraźni.

Fragment do omówienia: tom pierwszy, rozdział drugi, scena samotnego Rzeckiego w sklepie.

Fragment do omówienia: tom drugi, scena ponownego nakręcania zabawek przez Rzeckiego.

Nauczyciel przypomina scenę, w której Rzecki nakręca mechaniczne zabawki w sklepie. To ważny fragment dla zrozumienia motywu „teatrum mundi”. Pokazuje świat jako scenę, ludzi jako aktorów i marionetki, a także ukryte mechanizmy, które wpływają na ich zachowanie.

Nauczyciel zadaje pytania:

• Co jest sceną w tej scenie?
• Kto wygląda jak reżyser?
• Dlaczego Rzecki, który nakręca zabawki, sam też może być uznany za postać „nakręcaną”?
• Co ta scena mówi o człowieku jako marionetce?

Przewidywany wniosek:
Sklep jest miniaturą świata. Rzecki ustawia towary, pilnuje rytmu dnia, zna reguły sklepu i porusza mechaniczne zabawki, dlatego przez chwilę wygląda jak reżyser. Jednocześnie sam żyje według mechanizmu: praca, sklep, pamięć o Napoleonie, wierność Wokulskiemu, lęk przed zmianą. Scena z zabawkami nie jest więc tylko obrazkiem ze sklepu, lecz także modelem całej powieści.

Notatka:
Rzecki nakręca zabawki, ale sam jest poruszany przez siły, których nie umie porzucić. W tym sensie „Lalka” pokazuje człowieka jako istotę, której wolność jest ograniczona przez przyzwyczajenie, historię, klasę społeczną i uczucie.

Fragment do omówienia: tom pierwszy, rozdział ósmy, wspomnienie pierwszego spotkania Wokulskiego z Izabelą w teatrze.

Nauczyciel przypomina, że Wokulski po raz pierwszy widzi Izabelę w teatrze. To bardzo ważne, ponieważ jego miłość rodzi się w przestrzeni, w której się obserwuje, sceny, loży, kostiumu. Wokulski wspomina, że od chwili, gdy zobaczył Izabelę w teatrze, ciągle szukał okazji, by być blisko niej.

Pytania:

• Czy Wokulski zakochuje się w osobie, czy w obrazie?
• Dlaczego to ważne, że widzi Izabelę w teatrze, a nie w zwyczajnej sytuacji?
• Kto jest tutaj widzem, a kto aktorką?

Wniosek:
Miłość Wokulskiego od początku ma charakter teatralny. Izabela pojawia się jako obraz do oglądania, a nie człowiek do poznania. Wokulski staje się widzem, który myli zachwyt z prawdą o osobie. To zapowiada jego późniejszą klęskę: kocha nie tyle Izabelę, ile własne wyobrażenie o niej.

Wizyta Izabeli w sklepie: Izabela odgrywa damę, Mraczewski zachwyconego subiekta, a Wokulski opanowanego kupca. Za sznurki pociągają klasa społeczna, erotyczne napięcie i pieniądze. Rękawiczki, perfumy i „czerwone ręce” Wokulskiego stają się rekwizytami klasowego spektaklu.

Kwesta wielkanocna: arystokratki odgrywają dobroczynność, a kościół staje się sceną towarzyską. Za sznurki pociągają prestiż, opinia i małżeńskie kalkulacje. Prawdziwa bieda istnieje obok, ale zostaje przykryta widowiskiem filantropii.

Proces o lalkę: baronowa Krzeszowska odgrywa skrzywdzoną właścicielkę, Stawska zostaje obsadzona w roli złodziejki, a sąd staje się sceną społecznego podejrzenia. Za sznurki pociągają żałoba, zazdrość, plotka i klasowa przemoc.

Rozmowa z Jumartem: Jumart rozumie świat jako amatorski teatr, w którym każda rola jest dobra, jeśli gra się ją dobrze i niezbyt poważnie. Wokulski nie umie tak żyć, bo swoje role traktuje śmiertelnie poważnie. Jest kupcem, zakochanym, dobroczyńcą i kandydatem do salonu, ale każda z tych funkcji zaczyna go ograniczać.

W „Lalce” teatralizacja i teatr objawia się na kilku poziomach.

Po pierwsze, mamy teatr dosłowny: Rossiego, przedstawienia, loże, owacje, bilety i fascynację aktorem (fragment do omówienia: tom pierwszy, występy Rossiego i reakcje Izabeli oraz Wokulskiego)

Po drugie, mamy teatr społeczny: salon, sklep, kościół, sąd, wyścigi, wizyty i obiady. W tych miejscach ludzie odgrywają role klasowe.

Po trzecie, mamy teatr psychologiczny: Wokulski udaje przed sobą człowieka racjonalnego, choć jego decyzjami rządzi uczucie. Izabela zachowuje się jak osoba wolna, choć jest zakładniczką wychowania. Rzecki wygląda na spokojnego subiekta, choć żyje lękiem przed końcem dawnego świata.

Po czwarte mamy teatr filozoficzny: człowiek sądzi, że działa samodzielnie, ale często poruszają nim ukryte mechanizmy. Dlatego tytuł „Lalka” jest tak trafny.