Przebieg zajęć

• sklep;
• handel;
• ambicja Wokulskiego;
• pamięć Rzeckiego;
• praca niektórych bohaterów;
• opieka prezesowej Zasławskiej nad majątkiem;
• pomoc udzielana Wysockiemu, Węgiełkowi, Mariannie i pani Stawskiej.

• arystokracja;
• miłosny ideał Wokulskiego;
• pozytywistyczny program naprawy społeczeństwa;
• zaufanie między grupami społecznymi;
• wspólnota narodowa;
• życie Wokulskiego;
• wiara w asymilację Żydów;
• wiara w sens emancypacji kobiet;
• spójna opowieść o świecie.

• społeczeństwo miało funkcjonować jak organizm, w którym każda grupa wykonuje potrzebną funkcję; zamiast zrywów miały liczyć się gospodarka, handel, praca, instytucje i odpowiedzialność elit.
• w „Lalce” — organizm społeczny jest chory. Arystokracja nie przewodzi narodowi, lecz żyje pozorem, długami i kalkulacjami matrymonialnymi. Mieszczaństwo jest nieufne i skłócone. Biedota żyje w warunkach upokarzających. Wokulski tworzy sklep, spółkę, miejsca pracy i kapitał, ale nie scala społeczeństwa.
• wniosek — praca organiczna nie staje się programem wspólnoty. Działa punktowo, dzięki energii jednostki, ale organizm społeczny nadal się rozpada.

• najubożsi mieli otrzymać edukację, pracę, narzędzia i warunki do godnego życia.
• w „Lalce” — Wokulski pomaga Wysockiemu, jego bratu, Węgiełkowi, Mariannie Stawskiej. Daje pieniądze, organizuje pracę, wspiera awans jednostek. Jednak Powiśle nadal jest przestrzenią głodu, brudu, choroby i społecznego porzucenia. Jeden człowiek może uratować kilka osób, ale nie może sam naprawić świata. Wokulski pomaga wielu osobom z niższych klas, lecz bez działań systemowych wysiłek jednostki nie zmieni sytuacji kraju.
• wniosek — praca u podstaw jest moralnie konieczna, ale niewystarczająca. Powieść pokazuje rozpad społeczeństwa, w którym dobroczynność zastępuje systemową odpowiedzialność.

• pozytywiści wierzyli, że Żydzi powinni zostać włączeni do wspólnoty społecznej i obywatelskiej, a uprzedzenia powinny ustąpić miejsca współpracy.
• w „Lalce” — to hasło okazuje się mrzonką. Henryk Szlangbaum próbuje żyć jak chrześcijanin, ale nadal spotyka się z antysemityzmem. Gdy Żydzi zachowują odrębność, są traktowani jako obcy. Gdy próbują się asymilować, budzą podejrzenia. Wokulski może współpracować ze Szlangbaumami i przyjaźnić się z Szumanem, ale jego postawa nie zmienia społecznej niechęci. 
• wniosek — asymilacja zostaje zablokowana przez uprzedzenia. Wspólnota nie chce być wspólnotą.

• kobiety miały zdobywać wykształcenie, możliwość pracy i niezależność finansową.
• w „Lalce” — kobiety są uwięzione w rolach klasowych i obyczajowych. Helena Stawska pracuje, utrzymuje matkę i córkę, ale staje się obiektem plotek i oskarżeń. Pani Meliton była nauczycielką, lecz jej los pokazuje, jak łatwo kobieta traci szacunek i ekonomiczne bezpieczeństwo. Marianna próbuje rozpocząć nowe życie, jednak przeszłość do niej wraca. Izabela nie umie samodzielnie żyć, bo wychowano ją do salonu, nie do odpowiedzialności.
• wniosek — emancypacja jest potrzebna, ale świat „Lalki” nie daje kobietom realnej wolności. Kobiety zależą od pieniędzy, opinii, małżeństwa albo łaski innych.

• nauka miała być narzędziem poznania świata i jego naprawy.
• w „Lalce” — nauka jest wielką nadzieją, ale nie ma dla niej miejsca w Warszawie. Ochocki marzy o wynalazkach, lecz jest traktowany jak dziwak. Geist żyje na marginesie naukowego świata. Wokulski ma potencjał naukowy, ale trwoni energię na wejście do arystokracji i zdobycie Izabeli. 
• wniosek — przyszłość musi wyjechać. Społeczeństwo nie umie wykorzystać ludzi zdolnych.

• człowiek powinien kierować się rozumem, obserwacją i trzeźwą oceną faktów.
• w „Lalce” — Wokulski jest racjonalny w handlu i organizacji pracy, ale w miłości rezygnuje z rozumu. Izabelę widzi przez romantyczny mit. Arystokracja kieruje się prestiżem. Mieszczaństwo żyje plotką. Zamiast rozumu rządzą fantazmaty, pieniądze, klasowa pycha i lęk przed opinią.
• wniosek — racjonalizm przegrywa z emocjami, złudzeniami i społecznym teatrem.

• dobre jest to, co przynosi pożytek jednostce i społeczeństwu.
  
• w „Lalce” — wiele działań Wokulskiego jest pożytecznych: sklep daje pracę, spółka może wzmacniać gospodarkę, pomoc ubogim zmienia konkretne biografie. Problem polega na tym, że dobro społeczne zostaje pomieszane z prywatną obsesją. Wokulski często robi rzeczy dobre, ale robi je także po to, by zbliżyć się do Izabeli albo zyskać salonowe uznanie.
  
• wniosek — pożytek społeczny zostaje skażony prywatnym pragnieniem i klasową grą.

• społeczeństwo miało być spójnym organizmem, w którym wszystkie warstwy współpracują.
• w „Lalce” — zamiast organizmu widzimy ciało społeczne w stanie rozkładu. Elity nie myślą o całości. Ludzie pracy są lekceważeni. Biedota zostaje porzucona. Mniejszości są odrzucane. Wokulski próbuje łączyć światy, ale ostatecznie nie należy do żadnego.
• wniosek — organicyzm zostaje odwrócony. Powieść pokazuje nie zdrowy organizm, lecz społeczeństwo chore.

• społeczeństwo miało rozwijać się stopniowo dzięki pracy, edukacji i nauce.
• w „Lalce” — rozwój nie obejmuje wszystkich. Paryż fascynuje Wokulskiego jako przestrzeń nowoczesności, pracy i organizacji, ale Warszawa tkwi w hierarchiach, biedzie, salonowości i uprzedzeniach. Ochocki myśli o przyszłości, lecz jego otoczenie myśli o posagu, flirtach, plotce i pozycji.
• wniosek — postęp techniczny nie wystarczy, jeśli społeczeństwo moralnie stoi w miejscu.

• los człowieka zależy od warunków, na które jednostka ma ograniczony wpływ: pochodzenia, wychowania, klasy, płci, majątku i środowiska.
• w „Lalce” — Wokulski zdobywa majątek, ale nie zdobywa pełnej akceptacji arystokracji. Izabela jest produktem klasowego wychowania. Stawska, mimo uczciwości, zostaje osaczona przez plotkę. Marianna nie może łatwo uciec od przeszłości. Biedota na Powiślu nie przegrywa dlatego, że jest „gorsza”, tylko dlatego, że żyje w warunkach odbierających sprawczość.
• wniosek — powieść pokazuje, że wysiłek jednostki nie wystarcza, jeśli świat jest zbudowany na nierówności.

• praca miała zastąpić romantyczną walkę i stać się źródłem godności, awansu oraz odbudowy wspólnoty.
• w „Lalce” — praca daje Wokulskiemu majątek, ale nie daje mu uznania. Arystokracja nadal gardzi handlem. Rzecki całe życie podporządkowuje sklepowi, ale gdy sklep zmienia właściciela i logikę działania, traci sens istnienia. Praca ratuje materialnie, lecz nie zawsze ratuje egzystencjalnie.
• wniosek — praca jest wartością, ale nie wystarcza, by scalić rozbity świat.

• literatura miała rozpoznawać problemy społeczne, kształtować świadomość i pomagać w naprawie społeczeństwa.
• w „Lalce” — Prus nie daje prostej recepty. Nie pisze powieści tendencyjnej, w której właściwy program zwycięża. Pokazuje skomplikowany świat i zostawia czytelnika z pytaniami. Prus pytał jako badacz rzeczywistości, a nie jako ktoś, kto dostarcza łatwych odpowiedzi.
• wniosek — „Lalka” jest powieścią rozrachunkową. Nie odrzuca pozytywizmu, lecz sprawdza, co zostaje z jego haseł po zderzeniu z realnym społeczeństwem.

Napisz wypowiedź argumentacyjną na temat: „Czy „Lalka” Bolesława Prusa jest powieścią o rozpadzie świata?”.

Odwołaj się do dwóch bohaterów, jednego hasła pozytywizmu warszawskiego i jednego miejsca przedstawionego w powieści.

Stwórz mapę myśli: „Co rozpada się w „Lalce”?”.

Uwzględnij romantyzm, pozytywizm, społeczeństwo, arystokrację, pracę, naukę, miłość, narrację i przestrzeń miasta.

Napisz kartkę z pamiętnika Ignacego Rzeckiego po sprzedaży sklepu Szlangbaumowi.

Pokaż w niej poczucie końca dawnego świata, ale nie streszczaj wydarzeń. Skup się na emocjach i utracie sensu.